وبلاگ ما

آخرین اتفاقات در کافه ما

۲-نگاهی کوتاه به نمایش «رابینسون و کروزوئه»

بدن‌های رها شده
ناصر مطلب‌زاده
نمایشنامه‌ی «روبینسون و کروزو» به قلم مشترک نینا دینترونا و جیاکوموراویچیو نوشته شده و علیرضا کوشک جلالی آن را به فارسی برگردانده است. این نمایشنامه در تبریزتوسط گروه آینا با بازی سیروس مصطفی و حامد رسولی به صحنه رفته است.
نمایش «روبینسون و کروزو» عنوانش را از رمان «روبینسون کروزو» اثر دانیل دفو، نویسنده‌ی معروف انگلیسی قرن ۱۸ به عاریت گرفته است. ماجرای نمایش هر چند ربطی به داستان این رمان ندارد اما مضمون “بقا” در رمان «روبینسون کروزو»‌ی دانیل دفو، و تقلای شخصیت اصلی رمان برای نجات بعد از غرق شدن کشتی و رها شدنش در جزیره‌ای ناشناس، طنینی دارد که در نمایشنامه‌ی «روبینسون و کروزو» و تقلای دو سرباز از دو کشور بیگانه برای بقا باز تولید می‌شود. این بار اما مشکل، کنار آمدن دو انسانی است که برای دوستی تریبت نشده‌اند.
زبان
اگر نمایش را تلفیقی از زبان و عمل بدانیم، نمایش «روبینسون و کروزو» با حذف زبان ارتباطی به گستره‌ای از عمل نمایشی دست می‌یابد که رشک‌برانگیز است. حذف زبان مشترک دو خلبان جنگی از دو طرف متخاصم، انتخابی واقع‌گرایانه است چرا که سربازهای دو طرف معمولا زبان همدیگر را نمی‌فهمند؛ اما این تمهید به لایه‌های دیگر نیز راه می‌برد. زبان مشترک اگرچه یک نیاز هستی‌شناختی است اما لزوما همه‌ی هستی متکی بدان نیست. به نظر می‌رسد حذف زبان مشترک این دو سرباز را در وضعیت طبیعی « روسو»یی قرار می‌دهد. در واقع از یک منظر، «روبینسون و کروزو» مطالعه‌ای است در وضعیت دو انسانی که از وضعیت « تمدنی » به وضعیت «طبیعی» پرتاب می‌شوند. وضعیتی که در آن، آن‌ها از زنجیره‌ی «دال»های مشترک محروم می‌شوند و مجبور می‌شوند در خود «مدلول»ها، به توافق برسند. از این لحاظ، نمایش با حذف زبان مشترک به حذف تمامی آن‌چه که از زبان ساخته می‌شود اقدام می‌کند. عقاید، ارزش‌ها، باورها و تمامی آرایه‌ها که گفته می‌شود در کار ارتباط دادن انسان‌ها با همدیگر و با طبیعت و هستی‌اند به‌دور ریخته می‌شود تا به هسته‌ی درونی رابطه‌ی این دو آدم راهی پیدا شود. حذف زبان البته به معنای حذف همه‌ی کارکردهای زبانی نیست. در غیاب زبان مشترک، هر کدام از سربازها با زبان خود حرف می‌زنند اما این زبان برای ارتباط و مفاهمه نیست بلکه واکنشی است کلامی به ناکارآمدی کلام در ارتباط انسانی. این واکنش کلامی به ناتوانی در ارتباط به منبعی از تولید شوخی‌های کلامی منجر می‌شود. این‌جاست که زبان، وجه ارتباطی خود را فرو می‌نهد و وجه بازیگوشانه‌ی خود را به رخ می‌کشد تا نمایش وجهی پست‌مدرن هم پیدا کرده باشد. این‌جاست که زبان به خاطر خود زبان است که به کار می‌رود. این‌جاست که همه‌ی زبان‌ها سویه‌ی دیگری در ورای فهم و معنا هم پیدا می‌کنند که سویه‌ی صوت و آواست. این کارکرد زبان، نوعی بازی است با زبان برای شاد کردن خویش و تماشاگر. گفته می‌شود دراجرای «روبینسون و کروزو» در شهرهای مختلف زبان‌های مختلفی به کار گرفته شده است. هدف شوخی با زبان است. هدف شوخی از طریق زبان است.

بدن
با حذف وجه ارتباطی زبان، آن‌چه برای نمایش «روبینسون و کروزو» باقی می‌ماند، عمل، حرکت و بدن است. در واقع، نمایش به شدت به الفبا و زبان بدن متکی است. من اجرای دیگری با بازیگران دیگر از نمایش «روبینسون و کروزو» ندیده‌ام. اما آن‌چه که از بازی سیروس مصطفی و حامد رسولی دیدم کم و بیش آن چیزی بود که می‌بایست می‌بود. هر چند اجرای جشنواره به استحکام اجراهای پیشین نبود و حرکت‌ها به ظرافت و پالودگی اجراهای قبلی نبودند و برخی حرکت‌های اضافی و گاها بی‌حساب و کتاب نیزبه چشم می‌خورد اما این دو بازیگر تلاش می‌کردند تا از حرکت و حس در بهترین سطح ممکن استفاده کنند تا چیزی را به نمایش بگذارند که موجودیت نمایش بدان متکی است. در واقع نمایش، گونه‌ای بازنمایی بود از بدن‌هایی که برای کشتن تربیت شده‌اند اما به طور تصادفی در ناکجاآبادی در کنار هم قرار می‌گیرند تا برای بقای خویش تقلا کنند. از نظر میشل فوکو، «بدن» برساخته‌ی قدرت است. به بیان دیگر، قدرت بدن را در جهت خود خم می‌کند. او در کتاب «مراقبت و تنبيه: تولد زندان» به روشنی نشان می‌دهد که قدرت از طریق تکنیک‌های خاصی، بدن‌های مطیع و مطلوب می‌سازد. پادگان، نهادی است که بدن را در جهت خاصی برمی‌سازد. وانهادن لباس سربازی توسط دو سرباز در انتهای نمایش، بیانگر رهایی بدن‌هایی است که در اوایل نمایش مدام در زدوخورد بودند. این رهایی به ویژه در شخصیتی که حامد رسولی نقشش را بازی می‌کند مشهود است. او مدام با بدن خود حالت‌هایی را بیان می‌کند که از یک نظامی تحت دیسیپلین، انتظار نمی‌رود. این آزادی، شاید مرهون قرار گرفتن او در یک وضعیت طبیعی باشد. واقعیت این است که طبیعت در ذات ماست اگر قدرت کمی دورتر برود.

عکاس:آیدا تیمورلوئی

کپی رایت © تمامی حقوق برای سایت جشنواره محفوظ می باشد.