وبلاگ ما

آخرین اتفاقات در کافه ما

نگاهی به نمایش مایلند

نمایشنامه یا کمدی سرپایی، مسئله این است
عبداله باقری حمیدی
نمایش تک‌نفره (Solo-performance یا one-person show) شکلی از بیان هنرمندانه در مقابل گروهی تماشاگر است. هومن رستگار از تهران نمایش «مای‌لند» را به روش نمایش تک نفره در «جشنواره تئاتر صلح موسسه الف» اجرا کرد. نمایش «مای لند» روایتِ جوانی ایرانی-انگلیسی از نخستین سفرش به ایران است.
جیمز کلارک از پدری ایرانی و مادری انگلیسی در انگلستان متولد شده و همان‌جا بزرگ شده است. پس از پایان دبیرستان وارد کالج می‌شود و در رشته‌یِ زبان و ادبیات فارسی درس می‌خواند. جیمز لیسانس می‌گیرد و در همان کالج درس خویش را در دوره‌یِ کارشناسی ارشد ادامه می‌دهد. یک سال می‌گذرد و کالج به جیمز کلارک بورس می‌دهد تا برای پژوهش به ایران سفر کند. جیمز برای شناخت هویت ایرانی خود با اشتیاق به ایران می‌رود.
در این تک‌گویی روی صحنه، هومن رستگار در نقش جیمز کلارک، چمدانی را روی صحنه داشت و تلاش داشت برخورد مردمی از اعماق جامعه را با لحن، لهجه و زبانِ آن‌ها گزارش نماید. تلاش رستگار برای تقلید لهجه‌ها گاهی بسیار جالب بود و سبب خنده‌یِ تماشاگران می‌شد. خواندن نوحه به زبان فارسی و ترانه‌ای ترکی (به‌جای نوحه) از ماهسین در گورستان، خنده‌یِ بلندی را در میان تماشاگران پدید آورد. این تک‌گویی در پنجاه دقیقه اجرا شد. نمایش با هدف خنداندن تماشاگران به لهجه‌های زبانی مردم درمانده و فقیر تنظیم شده بود و صدای کلیشه‌ای راننده‌ها، معتاد، سرباز و افسر به‌خوبی اجرا می‌شد. سوژه‌یِ روایت بسیار ساده و کلیشه‌ای بود و بدون هیچ تاثیر فکری به‌زودی فراموش می‌شد. روایت طنز رستگار هرگز تماشاگری را به فکر فرو نمی‌برد. به نظر می‌رسد تفاوت نمایشنامه و کمدیِ سرپایی در انتخاب سوژه باشد.
ارسطو در کتاب «بوطیقای شعر» تعریفی از تراژدی داده است که به گمان من باید در هر نمایشی همیشه در نظر باشد: «تراژدی تقلیدی است از کار و کرداری شگرف در ساختاری کامل و با درازای مشخص که به زبانی آراسته به انواع زینت‌های ادبی بیان شود. این تقلید به وسیله کردار شخصیت‌ها انجام می‌پذیرد، نه به وسیله‌یِ روایت، تا شفقت و هراس را برانگیزد و سبب تزکیه نفس از این عواطف گردد». ویژگی‌های «کرداری شگرف، ساختاری کامل، تقلید با کردار و آراستگی زبان به تمهیدات ادبی» در بسیاری از نمایش‌نامه‌های بزرگ بشری وجود دارد. نمایشنامه و نمایش اجتماعی‌ترین شکل هنر است. نمایشنامه‌ها اغلب یک مشکل بزرگ فلسفی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی یک دوره از تاریخ را در برابر چشم تماشاگران به «عمل» می‌گذارند. نمایش شکلی هنری است که در آن موضوعی اجتماعی با استفاده از شخصیت‌ها در صحنه‌ای رئال (زندگی واقع شده) به نمایش گذاشته می‌شود. به گمان من، تک‌گویی هومن رستگار در «مای لند» یک کمدی سرپایی با روش تقلید صدا بود.
کمدیِ سرپایی (stand-up comedy) یک روشِ تفریح‌ساز است که در آن انسانی زبان‌باز رو در روی گروهی تماشاگر می‌ایستد و با استفاده از داستان، جوک‌های معمول در جامعه، سخنان اروتیک، تک‌بیت‌ها، آوازخوانی و تقلیدِ صدا تلاش می‌کند تماشاگران را بخنداند. این فرد گاهی آواز و نوحه هم می‌خواند، پس موسیقی همواره بخشی از این برنامه‌ها بوده است. اجراکننده‌یِ این گونه برنامه‌یِ خنده‌ساز را «کُمِدیَن» (Comedian) می‌نامند. در ایران از دوران قاجار چنین کمدین‌هایی در عروسی‌ها، نشست‌های گروهیِ مردم در مراسم سال (سیزده‌به‌در و شبِ‌چله، و جشن‌های برداشت محصول کشاورزی) مردم را می‌خنداندند. در ایران در برنامه‌های طنز در رادیو، در مراسم زنده‌ در مناسبت‌های جشنی و عروسی‌ها، مردانی برای خنداندن مردم از هر روشی استفاده می‌کردند. جوک‌های قومیتی منوچهر نوذری، جوک‌های اروتیک حمید ماهی‌صفت، و جوک‌های استاد علی بابا، استاد مجیدی مدت‌زمانی مردم را می‌خنداند، اما با از بین رفتن نسل گذشته، چنان جوک‌هایی نیز دفن شد. در آذربایجان نیز مستطاب‌الدوله و اسماعیل حیدری چنین برنامه‌هایی را در عروسی‌ها، همایش‌‌های مناسبتی و نشست‌های صنفی اجرا می‌کردند.
کمدی سرپایی برای پرکردن وقت مردم با خنده است. این نوع از کمدی با پایان گرفتنش به پایان می‌رسد. نمایشنامه نشان دادن رویدادی از زندگی در یک فضای هنری است. در پایان نمایش، تماشاگر با فکری عمیق سالن را ترک می‌کند. آن‌چه نمایش تک‌نفره نامیده می‌شود، سوژه‌ای مهم و نمونه‌ای (typical) را روایت می‌کند. سوژه‌یِ نمونه‌ای به عملی گفته می‌شود که به تنهایی هزاران مورد از همان عمل را در جامعه نمایندگی می‌کند. نمایش یک مشکل بزرگ اجتماعی را برجسته می‌سازد، کمدی سرپایی ذهن‌ها را لحظاتی از مشکل منحرف می‌کند. نمایش در یادها می‌ماند، اما کمدی سرپایی به‌سرعت فراموش می‌گردد.
عکس: آیدا تیمورلوئی

کپی رایت © تمامی حقوق برای سایت جشنواره محفوظ می باشد.